Νικόλαος Κάλας

Ποιητής, κριτικός, θεωρητικός της τέχνης, επιμελητής εκθέσεων – ο Νικόλαος Κάλας αυτοχαρακτηριζόταν «νομάς σοφός». Σε διαρκή επαφή με την αιχμή της πρωτοπορίας στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, το πολυσχιδές και διεπιστημονικό γραπτό έργο του πηγάζει από ένα ευρύ φάσμα ενασχολήσεων: τη διαμόρφωση του ελληνικού μοντερνισμού, τη σχέση τέχνης και πολιτικής, τον υπερρεαλισμό, τους πρωτόγονους πολιτισμούς, την ανθρωπολογία, την Pop Art, το πορτογαλικό μπαρόκ, το έργο του Hieronymus Bosch (αντικείμενο του magnum opus του Κάλας, που παραμένει ανέκδοτο).
Με σημείο εκκίνησης τις πολιτικές διαμάχες και τις πολεμικές που σηματοδότησαν τον ελληνικό μεσοπολεμικό μοντερνισμό, ο Νικόλαος Κάλας, πολύγλωσσος και κοσμοπολίτης, συντάχθηκε με τις θεωρητικές αναζητήσεις και πολιτικές θέσεις του André Breton στο Παρίσι στο τέλος της δεκαετίας του 1930, όπου και εξέδωσε τη θεωρητική μελέτη Foyers d’Incendie (Εστίες Πυρκαγιάς)· ο Breton αναγνώρισε στον Κάλας ένα από τα πιο λαμπρά πνεύματα της εποχής του και, λίγο αργότερα, από την έναρξη του δεύτερου παγκoσμίου πολέμου, ο Κάλας αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους διαύλους επικοινωνίας των υπερρεαλιστών με πρωτοποριακούς κύκλους καλλιτεχνών και κριτικών στη Νέα Υόρκη. Τη μεταπολεμική περίοδο, ο Κάλας δραστηριοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη κυρίως ως τεχνοκριτικός, συνεργάστηκε με ποιητές όπως ο William Carlos Williams, επιμελήθηκε εκθέσεις και διατηρούσε επαφή με συλλέκτες και γκαλερίστες όπως η Peggy Guggenheim, η Marian Goodman και ο Αλέξανδρος Ιόλας, καθώς και με καλλιτέχνες όπως ο Barnett Newman, ο Jasper Johns, ο Robert Rauschenberg, ο John Cage και ο Marcel Duchamp.


Χρονολόγιο

1907
Γέννηση του Νικόλαου Καλαμάρη, μοναχοπαίδι του Ιωάννη και της Ρόζας Καλαμάρη (Καρατζά) στη Λωζάννη της Ελβετίας. Από την ηλικία των έξι μηνών, μεγαλώνει στην Αθήνα. Ο πατέρας του, Συριανός στην καταγωγή, ήταν κληρονόμος μεγάλης περιουσίας από εμπόριο σιτηρών και ναυτιλιακές επιχειρήσεις στη Ρουμανία, πολιτικός και ποιητής. Η μητέρα του ήταν δισέγγονη του Μάρκου Μπότσαρη.

1913-1918
Έμφαση στην κατ’ οίκον εκμάθηση ξένων γλωσσών από πολύ νωρίς, καθώς οι γονείς του ονειρεύονται ότι θα γίνει διπλωμάτης.

1922
Πολιτική αφύπνιση μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Σύγκρουση με τον πατέρα του ο οποίος αντιδρά στην κατασκήνωση προσφύγων στον κήπο του σπιτιού τους στην Αθήνα.

1923-1927
Σπουδές στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η χρήση της δημοτικής στα γραπτά του τον φέρνει σε προστριβές με καθηγητές του.
Καλείται σε απολογία από τη σύγκλητο για κομμουνιστική δραστηριότητα.

1929
Πρώτη εμφάνιση στη Φοιτητική Συντροφιά με άρθρο για τον Καρυωτάκη.
Υπογράφει τα δοκίμια του ως Μανώλης Σπιέρος μέχρι το 1934.
Ενδιαφέρεται για την ψυχανάλυση.
Πολιτικά προσχωρεί στον τροτσκισμό.
Φιλία με τον Γιώργο Θεοτοκά, τον Κ.Θ. Δημαρά και τον Ηλία Τσιριμώκο.

1930
Δημοσιεύεται το πρώτο του ποίημα «Ο σταυρωμένος» στη Νέα Εστία. Υπογράφει τα ποιήματα του ως Νικήτας Ράντος (μέχρι και το 1936).

1931-1934
Τον Οκτώβριο του 1932 τυπώνεται η πρώτη του συλλογή Ποιήματα από τα τυπογραφεία του Πυρσού, με ημερομηνία εκδόσεως στο εξώφυλλο 1933.
Ελάχιστες κριτικές, οι περισσότερες αρνητικές έως βιτριολικές.
Μεταφράζει Edgar Lee Masters, T.S. Eliot και Louis Aragon. Τυπώνει εκτός εμπορίου τις συλλογές Τετράδιο Α’, Β’ (1933) και Γ’ (1934).

1935
Αρχίζει να δημοσιεύει πάλι με το πατρικό του όνομα Καλαμάρης.

1936
Τυπώνεται εκτός εμπορίου το Τετράδιο Δ’ που περιέχει το «Συμβόλαιο με δαίμονες», την πρώτη υπερρεαλιστική ποιητική του σύνθεση.

1938
Με τον Ανδρέα Εμπειρίκο, τον Ορέστη Κανέλλη, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Θαλή Ρητορίδη, και τον Νίκο Εγγονόπουλο, ο Κάλας συμμετέχει στο συλλογικό τόμο Υπερρεαλισμός Α’, με τρία μεταφρασμένα κείμενα του Benjamin Péret. Τελευταία του δημοσίευση στην Ελλάδα πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η μετάφραση του κειμένου του T.S. Eliot για τον Baudelaire στον Κύκλο, τον Αύγουστο του 1938.
Υιοθετεί το όνομα Nicolas Calas.
Εγκαθίσταται οριστικά στο Παρίσι, όπου τον Δεκέμβριο δημοσιεύεται το βιβλίο του Foyers d’incendie [Εστίες Πυρκαγιάς] (Paris:Denoel,1938).

1939
Ταξιδεύει για ένα μήνα στην Αλγερία και στο Μαρόκο. Με τη βοήθεια του Peter Watson εξασφαλίζει το διαβατήριο με το οποίο φεύγει για την Αμερική.
Πίσω στο Παρίσι, συμμετέχει στη «Fédération Internationale des Artistes Révolutionnaires Indépendants» (F.I.A.R.I), που ιδρύει ο André Breton μετά την επάνοδό του από το Μεξικό καθώς και στη δημοσίευση του μανιφέστου που έγραψε με τον Τρότσκι, «Για μια ανεξάρτητη επαναστατική τέχνη» (Pour un art révolutionnaire indépendant).

1939-1944
Το 1939 μένει για ένα διάστημα στην Πορτογαλία και μελετά το πορτογαλικό μπαρόκ.
Mέσω Ισπανίας και Λισσαβώνας, φτάνει στη Νέα Υόρκη στις αρχές του 1940. Έντονη υπερρεαλιστική δραστηριότητα και γνωριμία με τον William Carlos Williams και άλλους Αμερικανούς κριτικούς, καλλιτέχνες και ποιητές.
Δημοσιεύει το Confound the Wise (New York: Arrow Editions, 1942), αλλά οι κριτικές είναι αρνητικές.
Δημοσιεύει άρθρα και επιμελείται τεύχη του περιοδικού View που εκδίδει ο Charles Henri Ford και ο Parker Tyler στη Νέα Υόρκη. Γράφει κείμενα και κριτικές για εκθέσεις, μεταξύ των οποίων η έκθεση του Χιλιανού υπερρεαλιστή ζωγράφου Roberto Matta στην γκαλερί Julien Levy το 1940. Δημοσιεύει το κείμενο ‘Towards a Third Surrealist Manifesto’ στο New Directions in Prose and Poetry , επ. James Laughlin (New York: W. W. Norton & Company, 1940), όπου προτρέπει τον Breton να συγγράψει ένα τρίτο υπερρεαλιστικό μανιφέστο.
Εργάζεται στο Γραφείο Πληροφοριών Πολέμου, όπου γνωρίζει την Ruth Benedict και την Margaret Mead.
Συναντά την Elena Dimitrieva von Hoershelman, Ρωσίδα εμιγκρέ, ψυχαναλύτρια και μέλλουσα σύζυγό του.
Αρθρογραφεί για λίγο στην εφημερίδα Εθνικός Κήρυκας.
Το Δεκέμβριο του 1944, συμμετέχει στην έκθεση The Imagery of Chess, που οργάνωσαν ο Marcel Duchamp, ο Max Ernst και ο Julien Levy στο διαμέρισμα/γκαλερί του τελευταίου στην Νέα Υόρκη, και παρουσιάζει μια σκακιέρα από καθρέφτη και ποτήρια κρασιού σε συνεργασία με τον Breton. Δημοσιεύουν μαζί με τον Breton το ‘Profanation: A Chess Game’ με τους αφορισμούς τους για το σκάκι.

1945
Επιστροφή των εξόριστων διανοούμενων στην Ευρώπη.
Ο Κάλας παραμένει στην Νέα Υόρκη και αποκτά την αμερικανική υπηκοότητα. Ξεκινά η μακροχρόνια ερευνητική του συνεργασία με την Margaret Mead στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης.

1947
Οργανώνει την έκθεση Bloodflames σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Frederick Kiesler στην Hugo Gallery που τότε διηύθυνε ο Αλέξανδρος Ιόλας.

1951-1953
Παρά τη θετική εισήγηση του Williams, το 1952 το Bollingen Foundation διακόπτει την υποτροφία που χορηγούσε επί τρία χρόνια στον Κάλας για την μελέτη του ‘Κήπου των Ηδονών’ του Hieronymus Bosch.
Επιμελείται με την Mead ανθολογία ανθρωπολογικών κειμένων με τίτλο Primitive Heritage (New York: Random House, 1953).
Πρώτη επίσκεψη στην Ελλάδα μετά τον Πόλεμο. Έρχεται στην Ελλάδα να δει τον άρρωστο πατέρα του.

1962
Πρωταγωνιστεί στην κριτική αποδοχή και διάδοση της Pop Art. Αρχίζει να συνεργάζεται τακτικά με τα σπουδαιότερα περιοδικά τέχνης της εποχής: Artforum, Art International, Art Magazine κ.α.

1963
Πρώτη δημοσίευση ποιημάτων μετά τον Πόλεμο. Η Συλλογή Α’ παρουσιάζεται σε δύο τεύχη του πρωτοποριακού περιοδικού Πάλι (1963-1967) που διεύθυνε και εξέδιδε ο Νάνος Βαλαωρίτης. Αρχίζει να δίνει διαλέξεις σε μουσεία και πανεπιστήμια και να διδάσκει Ιστορία Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Fairleigh Dickinson στο Νιου Τζέρσεϊ. Οργανώνει τις ομαδικές εκθέσεις According to the Letter και Hard Center στις Fischbach Gallery και Thibaut Gallery στη Νέα Υόρκη.

1964
Οργανώνει την ομαδική έκθεση For Eyes and Ears στην Gordier & Ekstrom Gallery στη Νέα Υόρκη.

1966
Σε συνεργασία με τη σύζυγό του Έλενα επιμελείται τον κατάλογο της συλλογής της Peggy Guggenheim στη Βενετία: The Peggy Guggenheim Collection of Modern Art (New York: Harry N. Abrams,1966). Οργανώνει την έκθεση Games Without Rules στην Fischbach Gallery στην Νέα Υόρκη.

1967-1971
Συνεργάζεται με την αντιδικτατορική εφημερίδα Αντίσταση που εκδίδει στο Λονδίνο ο Μιχάλης Ράπτης (Πάμπλο).
Συμμετέχει στο Art Workers Coalition (AWC) το 1969 μαζί με τον Τάκη, τον Les Levine, τον Ha s Haack , και τον Gregory Battock μεταξύ άλλων.
Πρώτη συλλογή δοκιμίων του σε τόμο: Art in the Age of Risk [Η Τέχνη την Εποχή της Διακύβευσης] (New York: E. P. Dutton & Co., 1968).
Η συλλογή δοκιμίων με την γυναίκα του Έλενα, Icons and Images of the Sixties (New York : E.P. Dutton & Co.) εκδίδεται το 1971.

1973
Επιμελείται και εκδίδει σε συνεργασία με την Marian Goodman το portfolio Reality and Paradoxes (New York : Multiples).

1975
Δημοσιεύονται νέα ποιήματα : η «Συλλογή Β’» στο Χρονικό και η «Συλλογή Γ’» στο Χνάρι. Συμμετέχει στον Ελληνικό Μήνα (Greek Month) που διοργανώνεται από τον Χρήστο Ιωακειμίδη στο Institute of Contemporary Arts και άλλα πολιτιστικά ιδρύματα του Λονδίνου, με τη συμμετοχή πολλών Eλλήνων καλλιτεχνών και ακαδημαϊκών.
Επιμελείται την έκθεση και το portfolio, Mirrors of the Mind (New York: Multiples & Castelli Graphics, 1975) σε συνεργασία με την Marian Goodman στην ομώνυμη της γκαλερί στην Νέα Υόρκη.

1977-1978
H έκθεση Mirrors of the Mind (Καθρέφτες του Νου) οργανώνεται και στην Αθήνα στην γκαλερί Ζουμπουλάκη. Τυπώνεται η Οδός Νικήτα Ράντου (Ίκαρος, [1977]; 2η έκδ. Ίκαρος, 1997) που περιέχει τις συλλογές «Τετράδιο Α’», «Β’», «Γ’» και «Δ’» καθώς και τις συλλογές «Συλλογή Α’», «Β’», και «Γ’» με πρόλογο του Οδυσσέα Ελύτη. Το βιβλίο παίρνει το κρατικό βραβείο ποίησης. Οργανώνει την έκθεση Objects! στην Marian Goodman Gallery στη Νέα Υόρκη.

1980
Επιμελείται την έκθεση Further Furniture στην Marian Goodman Gallery στη Νέα Υόρκη.

1982
Εκδίδονται, περίπου στο σύνολό τους, τα κείμενα που είχαν δημοσιευτεί στα περιοδικά του μεσοπολέμου στον τόμο Κείμενα Ποιητικής και Αισθητικής (Αθήνα : Πλέθρον, 1982, επ. Αλέξανδρος Αργυρίου).

1983
Εκδίδεται η τελευταία του ποιητική συλλογή Γραφή και Φως (Αθήνα: Ίκαρος, 1983; 2η έκδ. – Αθήνα :Ίκαρος, 1998) που συγκεντρώνει τα Ποιήματα του 1933, καθώς και κείμενα γραμμένα το 1977.

1985
Δημοσιεύεται συλλογή κριτικών κειμένων για την τέχνη στον τόμο Transfigurations: Art Critical Essays on the Modern Period (Ann Arbor, Michigan: UMI Reasearch Press, 1985, επ. Donald Kuspit).

1988 (31 Δεκεμβρίου)
Θάνατος του Νικόλαου Κάλας στην Νέα Υόρκη. Στο τέλος της ζωής του, ο Κάλας έπασχε από άνοια.